Ostatnie lata w historii Europy możemy nazwać dekadą kryzysów. Należały do nich przede wszystkim kryzys gospodarczy i finansowy, kryzys uchodźczy, kryzys związany z nasileniem tendencji eurosceptycznych, populistycznych i nacjonalistycznych w państwach członkowskich Unii Europejskiej, kryzys związany z pandemią Covid-19. Natomiast rozpoczęta w lutym 2022 r. otwarta agresja wojsk Federacji Rosyjskiej na Ukrainę stanowi największe od zakończenia II wojny światowej naruszenie porządku międzynarodowego w Europie. Donald Trump – od stycznia 2025 r. prezydent Stanów Zjednoczonych – nie tylko nie okazał się skuteczny w swoich inicjatywach na rzecz pokoju w Ukrainie, ale poprzez swoje deklaracje i działania pod adresem europejskich sojuszników z NATO, w większości również z Unii Europejskiej, wywołał napięcie w stosunkach z sojusznikami.
W niniejszej pracy autor, na podstawie dokumentów dyplomatycznych, analizuje ewolucję stosunków międzynarodowych w Europie po II wojnie światowej. Analiza tychże dokumentów, uwzględniająca wszelkie okoliczności ich powstania, jest podstawowym warunkiem rzetelnych badań stosunków międzynarodowych. Autor często odwołuje się również do syntez dziejów świata, w tym Europy, po II wojnie światowej, które ukazały się w Polsce i poza jej granicami. W szesnastu blokach tematycznych poruszone tu zostały wybrane zagadnienia z dziedziny stosunków międzynarodowych, które w okresie 1945–2026 w decydującej mierze determinowały sytuację w Europie.
Prof. dr hab. Stanisław Parzymies (ur. 1938)
jest emerytowanym profesorem Uniwersytetu Warszawskiego. Jego zainteresowania badawcze i dydaktyczne dotyczą historii stosunków międzynarodowych, zagadnień instytucjonalnych, politycznych i obronnych integracji europejskiej oraz prawa dyplomatycznego. Jest autorem, współautorem i redaktorem naukowym wielu książek oraz artykułów naukowych publikowanych w Polsce i za granicą.
Wydanie poprawione i rozszerzone
Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
Rozdział I
Konsekwencje II wojny światowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
1. Kształtowanie się Wielkiej Koalicji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2. Konferencja w Teheranie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
3. Konferencja w Jałcie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
4. Między Jałtą i Poczdamem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
5. Konferencja w Poczdamie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
6. Traktaty pokojowe z sojusznikami Niemiec . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
Rozdział II
Problem Niemiec. Początki zimnej wojny w Europie i podział Europy . . . . . . 45
1. Uchwały konferencji poczdamskiej w sprawie Niemiec . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
2. Realizacja uchwał poczdamskich w sprawie Niemiec przez cztery
mocarstwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
3. Powstanie dwóch państw niemieckich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
4. Droga Republiki Federalnej Niemiec do zachodnich struktur współpracy
gospodarczej i polityczno-wojskowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
Rozdział III
Europa Środkowa i Wschodnia: powstanie bloku wschodniego . . . . . . . . . . . . 63
1. Tworzenie radzieckiej strefy wpływów w Europie między Bugiem i Łabą . 64
2. Konsolidacja rządów komunistycznych w krajach Europy Środkowej
i Wschodniej oraz zerwanie stosunków z Jugosławią . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
3. Struktury organizacyjne bloku wschodniego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
Rozdział IV
Europa Zachodnia: procesy integracyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
1. Przesłanki i koncepcje integracji europejskiej po 1945 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
2. Plan Marshalla – impuls do integracji europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
3. Zachodnioeuropejskie organizacje współpracy międzyrządowej . . . . . . . . . . 92
4. Zachodnioeuropejskie organizacje integracyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
Rozdział V
Europa i świat zewnętrzny po II wojnie światowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 107
1. Polityka Stanów Zjednoczonych wobec Europy bezpośrednio po II wojnie
światowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108
2. Interesy państw europejskich na Dalekim Wschodzie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 110
3. Wojny kolonialne państw europejskich w Azji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115
4. Europa wobec problemów Bliskiego Wschodu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
5. Dekolonizacja Afryki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121
6. Zmierzch tradycyjnych potęg kolonialnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
7. Europa a ruch krajów niezaangażowanych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 126
Rozdział VI
Symptomy odprężenia w Europie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131
1. Od XX Zjazdu KPZR do Praskiej Wiosny (1956–1968) . . . . . . . . . . . . . . . . . 132
2. Polityka wschodnia Francji i Republiki Federalnej Niemiec w latach
1956–1975 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
3. Konferencja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145
Rozdział VII
Rozkład „realnego socjalizmu” i zmiany polityczne w Europie . . . . . . . . . . . . . 151
1. Implikacje Aktu końcowego KBWE w krajach Europy Środkowej
i Wschodniej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 152
2. Od jawności i przebudowy do upadku ZSRR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158
3. Rozwiązanie Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej i Układu
Warszawskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162
4. Rozpad Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Jugosławii . . . . . . . . . . . . . . 164
Rozdział VIII
Porządek międzynarodowy w nowej Europie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173
1. Międzynarodowe uwarunkowania zjednoczenia Niemiec . . . . . . . . . . . . . . . . 174
2. Subregionalne struktury współpracy w Europie Środkowej i Wschodniej . . 179
Grupa Wyszehradzka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180
Inicjatywa Środkowoeuropejska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
Rada Państw Morza Bałtyckiego (RPMB) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188
3. Rada Europy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 192
4. Trójkąt Weimarski: konsultacje w duchu europejskiej jedności . . . . . . . . . . . 199
Rozdział IX
Integracja europejska w XXI wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209
1. Unia Europejska – nowa forma integracji europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209
2. Traktat Amsterdamski o Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215
3. Wspólna waluta euro . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 224
4. Traktat o Unii Europejskiej przyjęty w Nicei . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 227
5. Projekt traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy . . . . . . . . . . . . . . . . 233
6. Traktat Lizboński o Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240
Rozdział X
Unia Europejska po rozszerzeniu – nowe sąsiedztwo i ambicje globalne . . . . 249
1. Rozszerzenie Unii Europejskiej na wschód . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 249
2. Granice Unii Europejskiej oraz współpraca z sąsiadami ze Wschodu
i Południa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265
3. Rozszerzona Unia Europejska wobec problemu nielegalnej imigracji . . . . . . 277
4. Unia Europejska wobec procesów globalizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287
Rozdział XI
Bezpieczeństwo Europy na początku XXI wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 299
1. Sojusz Północnoatlantycki przed nowymi wyzwaniami . . . . . . . . . . . . . . . . . . 300
2. Od Europejskiej Tożsamości Bezpieczeństwa i Obrony do Europejskiej
Polityki Bezpieczeństwa i Obrony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 309
3. Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322
4. Wspólnota Niepodległych Państw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 330
Rozdział XII
Stosunki transatlantyckie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343
1. Ramy formalne współpracy transatlantyckiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 346
2. Stosunki transatlantyckie w dziedzinie bezpieczeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 352
3. Przyczyny napięć w stosunkach transatlantyckich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 361
4. Transatlantyckie stosunki gospodarcze po upadku systemu dwubiegunowego 364
5. Rola Francji w stosunkach transatlantyckich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 373
6. Wpływ rozszerzenia Unii Europejskiej na stosunki transatlantyckie . . . . . . . 379
Rozdział XIII
Spory i konflikty w Europie po zakończeniu zimnej wojny . . . . . . . . . . . . . . . . . 385
1. Wojna w Czeczenii . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388
2. Konflikt wokół Kosowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 400
3. Konflikt w Irlandii Północnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 414
4. Tendencje odśrodkowe w Hiszpanii – Kraj Basków i Katalonia . . . . . . . . . . . 421
Rozdział XIV
Unia Europejska w walce z kryzysami i w poszukiwaniu nowej formuły
integracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441
1. Unia Europejska – zmiany instytucjonalne i aktywność międzynarodowa . . 442
2. Kryzys finansowo-gospodarczy w Unii Europejskiej i jego polityczne
konsekwencje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455
3. Polityka Unii Europejskiej w sprawie dalszych rozszerzeń i Europejska
Polityka Sąsiedztwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 465
4. Polityczne i gospodarcze konsekwencje decyzji Wielkiej Brytanii
o wystąpieniu z Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 471
5. Kierunki działań w Unii Europejskiej na rzecz wyjścia z kryzysów . . . . . . . 494
Rozdział XV
Czynniki kształtujące sytuację w Europie w drugiej i trzeciej dekadzie
XXI wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 497
1. Zmagania Unii Europejskiej z kryzysem migracyjnym . . . . . . . . . . . . . . . . . . 498
2. Stosunek Stanów Zjednoczonych Ameryki, Federacji Rosyjskiej i Chińskiej
Republiki Ludowej do Unii Europejskiej w dobie kryzysu . . . . . . . . . . . . . . . . . 508
3. Chiny wobec Unii Europejskiej jako lider Globalnego Południa . . . . . . . . . . 532
4. Unia Europejska na drodze do wspólnej obrony europejskiej . . . . . . . . . . . . . 547
5. Stan debaty na temat przyszłego kształtu Unii Europejskiej . . . . . . . . . . . . . . 566
Rozdział XVI
Agresja Federacji Rosyjskiej na Ukrainę oraz jej wewnątrzrosyjskie
i międzynarodowe implikacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 589
1. Geneza agresji Rosji na Ukrainę 24 lutego 2022 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 589
2. Agresja Rosji na Ukrainę w świetle prawa międzynarodowego publicznego
i w opiniach Kremla oraz rosyjskich opozycjonistów i zagranicznych
ekspertów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 594
3. Skutki dla Ukrainy rosyjskiej agresji po czterech i pół roku jej trwania . . . . 607
4. Reakcja USA i całego NATO na agresję Rosji przeciwko Ukrainie i rola
Chin w tej agresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 614
5. Stanowisko Unii Europejskiej i jej państw członkowskich w sprawie agresji
Rosji przeciwko Ukrainie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 625
6. Rokowania w sprawie zakończenia agresji Rosji na Ukrainę . . . . . . . . . . . . . 632
7. Potencjalne zagrożenie dla państw Unii Europejskiej ze strony Rosji . . . . . . 649
Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 671
Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 681
Indeks nazw geograficznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 707
Indeks instytucji, deklaracji i porozumień międzynarodowych . . . . . . . . . . . . . 717
Indeks nazwisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 739